رنگ پیشفرض

رنگ آبی سیر

رنگ سبز

رنگ خاکستری

رنگ نارنجی

 
 
محل کنونی شما: Home
 
 

 

 
 
 
 


سازهای زهی (آرشه‌ای) موسیقی ایرانی

نامه الکترونیک چاپ PDF
فهرست مطلب
سازهای زهی (آرشه‌ای) موسیقی ایرانی
بم‌صراحی
صراحی
قیچک، قیژک
کمانچه
کمانچه آلتو
کمانچه باس
تمامی صفحات

 

سازهای زهی آن دسته از سازهای موسیقی هستند که در آنها صدا از ارتعاش زه یا تار یا سیم تولید می‌شود. معمولاً با زخمه زدن یا ضربه زدن و یا کشیدن کمان و آرشه بر روی این زه‌ها صدای دلخواه از ساز در می‌آید. سازهای زهی را به صورت‌های مختلف بخش‌بندی کرده‌اند.

سازهای زهی (آرشه‌ای) موسیقی ایرانی عبارتند از:
  • بم‌صراحی
  • صراحی
  • قیچک، قیژک
  • کمانچه
  • کمانچه آلتو
  • کمانچه باس
بر روی مطلب مورد نظر در فهرست مطالب (روبرو) کلیک کنید.

 


 

 

 

 


صراحی سازی‌ست از خانواده سازهای آرشه‌ای بم‌خوان که اندازه آلتو آن صدای‌اش نزدیک به سازهای خراسان است. صراحی از خانواده کمانچه و قژک بوده و امکانات سازهای خانواده ویلن را از نظر نوازندگی و وسعت صدا داراست. این ساز در شهریور ۱۳۸۷ توسط استاد محمدرضا شجریان طراحی و ساخته شد و به دلیل شباهت آن به صراحی، استاد شجریان این نام را برای این ساز برگزیده‌اند.این ساز را نوازندگان کمانچه، قژک، ویولن، ویولنسل و کنترباس به‌راحتی می‌توانند بنوازند.این ساز برای اولین بار در در کنسرت مهرماه ۱۳۸۷ گروه شهناز و استاد شجریان رونمایی و استفاده شد. ویژگی ارزنده «صراحی» نسبت به سازهای هم‌خانواده این ساز امکان تعویض محفظه پوست و چوب آن به صورت یک طبلای کوچک است که همین مسئله رنگ‌آمیزی خاص و متفاوتی را از جهت صدادهی به این ساز می‌دهد. سینا جهان آبادی در بخش شور و مهرداد ناصحی در بخش همایون برای نخستین بار این ساز را نوختند.

 

فهرست مندرجات


  • ۱ شکل ظاهری و ویژگی‌ها
  • ۲ نظر استاد شجریان درباره ساز
  • منابع

شکل ظاهری و ویژگی‌ها

این ساز آرشه‌ای است و از لحاظ شکل ظاهر، دستهٔ آن مانند ویلن طراحی شده ولی فرم صفحه و کاسهٔ آن حالت خاصی دارد و در زیر خرک، حالت گلدانی‌شکل است که روی آن را می‌توان با پوست و گاه با پوست و چوب طراحی کرد. ویژگی بزرگ این ساز، تغییر رنگ آن با تعویض پوست گلدانی‌شکل است که در مدت کمتر از دو دقیقه امکان‌پذیر است که در هیچ سازی این تغییر رنگ دیده نمی‌شود. هنگامی‌که پوست زیر خرک است، سونوریته و رنگ ساز برای تک‌نوازی مناسب بوده و صدای آن به سازهای محلی موسیقی خراسان نزدیک می‌شود و ساز لهجهٔ موسیقی مناطق را به خود می‌گیرد و وقتی‌که چوب روی پوست اضافه می‌شود، ساز بیشتر حالت آنسامبل به خود گرفته و رنگ‌آمیزی ارکستر را تنوع می‌بخشد.از دیگر ویژگی‌های آن می‌توانم به اریب بودن دستهٔ آن اشاره کنم که به نوعی شبیه دستهٔ ویلن‌سل است و به بدن تکیه می‌کند، همین‌طور تخت بودن پشت دسته که این موارد حرکت در پوزیسیون‌های بالاتر را برای نوازنده آسان‌تر می‌کند. در کنار این موارد، امکان تعویض آسان کاسهٔ گلدانی‌شکل به نوازنده این اجازه را می‌دهد تا با انتخاب گلدان‌هایی که بر آن پوست‌های متفاوتی کشیده شده، رنگ‌های صوتی متنوعی متناسب با فضای موردنیازش را در اختیار داشته باشد. این گستردگی از صداهایی نزدیک به صدای شفاف ویلن‌آلتو تا صدای سازهایی چون کمانچه و یا حتی قیچک‌آلتو را دربرمی‌گیرد.

 

نظر استاد شجریان درباره ساز

این ساز به‌علت کمبود صدای بم در سازهای آرشه‌ای طراحی و ساخته شده است.این ساز با همان گستره صوتی کمانچه، رنگ صوتی جدیدی را به ارکستر سازهای ایرانی اضافه می کند.این ساز را می توان در ارکسترهای زهی مانند ارکستر مجلسی نیز به‌کار گرفت.

 

منابع

http://shajarianfans.com/post/189.aspx

http://www.persianartmusic.com/content/view/3223/92

 


قِـیچَک یا غیژک یکی از سازهای زهی است که مانند کمانچه با آرشه نواخته می‌شود و یکی از سازهای موسیقی ایرانی است که قدمت بسیار زیادی دارد. این ساز از نظر نوازندگی شبیه به ویولن‌سل است.

 

فهرست مندرجات

  • ۱ شکل ساز
  • ۲ خاستگاه
  • ۳ انواع قیچک
  • منابع

شکل ساز

شکم ساز از دو قسمت مجزا از یکدیگر تشکیل یافته.قسمت تحتانی کوچک تر و به شکل نیم کره است که بر سطح مقطع جلو پوست کشیده شده و خرک ساز روی پوست قرار دارد.قسمت بالایی بزرگتر ،مثل چتری روی قسمت پایینی قرار گرفته و هر دو قسمت توسط سطح منحنی از عقب به هم اتصال یافته اند و در نتیجه در جلو یا بین دو قسمت،حفره ای تشکیل شده است.سطح جلویی قسمت بالا ،جز در ناحیه ی وسط که زیر گردن ساز قرار گرفته به صورت دو شکاف پهن باز است. دسته ساز تقریبا در نصف طول خود روی شکم قرار گرفته و نیمه ی دیگر در بالا به جعبه ی گوشی ها متصل است.دسته فاقد پرده (دستان)می باشد.

 

خاستگاه

ساز قیچک اساسا محلی است و بیشترین رواج را در نواحی جنوب شرقی ایران و خصوصااستان سیستان و بلوچستان ایران دارد.در سال های اخیر این ساز در شهرهای دیگر نیز استفاده می شود.در آن نواحی طبق عقیده و سنت اهالی ،برای معالجه امراض به کار می رود. در شمال افغانستان نیز قیچک در موسیقی سنتی رواج وسیعی دارد. در ولایات مثل بغلان، کندز و بلخ از قیچک در محافل عروسی و دیگر مراسم خوشی استفاده می شود.

 

انواع قیچک

با رواج بیشتر قیچک ،با حمایت وزارت فرهنگ و هنر وقت ساختمان و کو آن تکمیل و تنظیم شد و سه گونه قیچک تکمیل‌تر به نام‌های قیچک سوپرانو (به طول ۵۶٫۵ سانتی‌متر)، قیچک آلتو (۶۳ سانتیمتر) و قیچک باس به همان نسبت بزرگ‌تر ساخته‌اند.وسعت هریک از این انواع حدود سه اکتاو است.قیچک سوپرانو سازی است که قابلیت ثکنوازی و همنوازی هر دو را حائز است ولی دو نوع دیگر(آلتو و باس) بیشتر به منظور همنوازی در ارکستر به کار می رود.آرشه ی قیچک،پس از استاندارد سازی ،عینا همان آرشه ویولن است.

 

منابع

  • سازشناسی،پرویز منصوری از انتشارات اداره کل آموزش هنری وزرات فرهنگ و هنر 1355


کمانچه

 

کَمانچه یکی از سازهای ایرانی و موسیقی خاور زمین است.این ساز علاوه بر شکم ،دسته و سر،در انتهای تحتانی ساز پایه نیز دارد که روی زمین یا زانوی نوازنده قرار می گیرد.

فهرست مندرجات

  • ۱ شکل ظاهری
  • ۲ کوک
  • ۳ طرز نواختن
  • ۴ نوازندگان کنونی

شکل ظاهری

شکم ساز کروی و توخالی است که مقطع نسبتا کوچکی از آن در جلو به دهانه ای اختصاص یافته و روی دهانه پوست کشیده شده و بر روی پوست،خرکی تقریبا شبیه به خرک تار و نه کاملا عمود بر سیم ها قرار گرفته است.دسته ی ساز ،لوله ای تو پر است و به طور نامحسوس به شکل مخروط وارونه خراطی شده است.انتهای بالایی این لوله؛توخالی و در طرف جلو شکاف دارد که نقش جعبه ی گوشی ها را می یابد.دسته فاقد پرده می باشد. سر ساز متشکل است از جعبه ی گوشی ها که در دو طرف آن هر یک دو گوشی کار گذاشته شده و یک قبه که در بالای جعبه قرار گرفته است.طول ساز تا سر قبه حدود ۸۰ سانتی متر است این ساز جز دسته سازهای زهی است.کمانچه ی امروزی دارای ۴ سیم می‌باشد.می گویند کمانچه در زمان قدیم فقط سه سیم داشته و احتمالاً از زمان ورود ویولن به ایران به تقلید از آن سیم چهارم به آن افزوده شده است.این سیم‌ها به موازات درازای ساز گستردگی دارد و آوای آن خیلی خوش و دلکش می‌باشد.این گرانبها ساز میتواند آواهای گوناکون بسیاری را برآرد. آوا دهی گسترده کمانچه این ساز را پادشاه سازها ساخته و در همنوازی بزرگترین پایه خنیاگری در خاور زمین و بویژه زادگاهش ایران است.کاسه صوتی این ساز از چوب توت است که با برش‌های از عاج تزیین شده‌است.

کوک

کوک کمانچه(نسبت فاصله سیم ها به یکدیگر)در دستگاه های مختلف موسیقی ایرانی تفاوت می کند.معمول ترین کوک این است که سیم های اول و دوم نسبت به هم فاصله چهارم(یا پنجم)داشته،سیم سوم یک اکتاو بم تر از سیم اول و سیم چهارم یک اکتاو بم تر از سیم دوم می باشد.

 

طرز نواختن

نوازنده ی ساز در حالت نشسته پایه ی کمانچه را روی زمین(یا صندلی) یا زانو قرار می دهد.ساز در موقع اجرا کمی حول محور خود می چرخد و هیم عمل تماس آرشه با سیم ها را آسان تر می کند.نوازنده ساز را به طور قائم در دست چپ م یگیرد و انگشتان همان دست را روی دسته می لغزاند و آرشه را با دست راست به سیم ها تماس می دهد.

نوازندگان کنونی

  • اصغر بهاری
  • رحمت‌الله بدیعی
  • اردشیر کامکار
  • مجتبی میرزاده
  • سعید فرجپوری
  • داوود گنجه‌ای
  • کیهان کلهر
  • علی اکبر شکارچی
  • درویش‌رضا منظمی
  • سهراب پورناظری
  • مهدی باقری

 

پانویس

  • ساز شناسی،پرویز منصوری،انتشارات اداره کل آموزش هنری وزارت فرهنگ و هنر

 


 

 

 


 

Tags:
اخرین مقالات

اضافه‌ كردن نظر

لطفا از عبارات مناسب استفاده فرمایید.
با تشکر


کد امنيتي
باز خوانی تصویر امنیتی